علوم اجتماعی، حوزه عمومی و روشنفکری دانشگاهی در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد تمام پژوهشکده مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
چکیده
علوم اجتماعی در ایران، با وجود گسترش نهادی و توسعه آموزش دانشگاهی، همچنان با مسئله فاصله میان دانشگاه و جامعه، محدودیت حضور در عرصه عمومی و تردید درباره کارآمدی و مشروعیت اجتماعی خود مواجه است. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی چگونگی شکل‌گیری و ایفای نقش روشنفکر دانشگاهی در پیوند میان دانش تخصصی و زندگی اجتماعی و واکاوی ظرفیت‌ها و محدودیت‌های حضور علوم اجتماعی در حوزه عمومی ایران است. پژوهش با تکیه بر مفهوم حوزه عمومی در اندیشه یورگن هابرماس، نظریه جامعه‌شناسی مردمدار مایکل بوراووی و مباحث مربوط به مسئولیت اجتماعی علوم انسانی و اجتماعی، مفهوم روشنفکر دانشگاهی را به‌مثابه کنشگری میانجی میان دانشگاه و جامعه صورت‌بندی می‌کند. از نظر روش‌شناختی، این مطالعه با رویکرد خودمردم‌نگارانه و اتکا به تجربه زیسته دانشگاهی، تدریس، پژوهش، تعامل با دانشجویان و شهروندان و حضور در رسانه‌ها و عرصه‌های ارتباطی، به بازاندیشی در نسبت میان موقعیت دانشگاهی و مشارکت عمومی می‌پردازد. یافته‌های تحلیلی پژوهش نشان می‌دهد که علوم اجتماعی در ایران را نمی‌توان دانشی دانشگاهی، بوروکراتیک یا تکنوکراتیک تلقی کرد؛ بلکه این حوزه واجد ظرفیت‌های انتقادی و مدنی است که در صورت پیوند با تجربه زیسته و مسائل عمومی جامعه می‌توانند فعال شوند. همچنین، چهار گفتمان آموزشی، علمی، تکنوکراتیک و مدنی در علوم اجتماعی ایران قابل تشخیص‌اند و روشنفکران دانشگاهی را می‌توان در سه گونه نهادی، رسانه‌ای و انسجام‌بخش دسته‌بندی کرد. با این حال، حضور عمومی دانشگاهیان با چالش‌هایی همچون محدودیت‌های نهادی و سیاسی، فشارهای رسانه‌ای، فرسایش استقلال علمی و خطر تقلیل دانش تخصصی به محتوای ساده‌انگارانه مواجه است. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که روشنفکر دانشگاهی صرفاً انتقال‌دهنده دانش تخصصی به زبان عمومی نیست، بلکه با ایجاد چشم‌انداز انتقادی، تقویت گفت‌وگو و تسهیل یادگیری متقابل میان دانشگاه و جامعه، در بازسازی رابطه علم و زندگی اجتماعی نقش ایفا می‌کند. بر این اساس، تقویت استقلال فکری دانشگاهیان، توسعه فرهنگ گفت‌وگو و گسترش تعامل میان دانشگاه، رسانه‌ها و نهادهای مدنی، از الزامات ارتقای نقش مدنی علوم اجتماعی در ایران است.
کلیدواژه‌ها